X
تبلیغات
بیست و یک گرم - عناصر روایت و شخصیت پردازی در فیلمنامه "استشهادی برای خدا"
بیست و یک گرم
... می گویند همه ما در لحظه مرگ 21 گرم سبک تر می شویم.همه , 21 گرم.وزن یک سکه , وزن یک تکه شکلات , و

 

مرثیه ای در برف

مازیار فکری ارشاد

 

خلاصه داستان فیلم

فتحی (جمشید هاشم پور) پس از 20 سال به روستای خود بازگشته تا از مردم و همسرش حلالیت بطلبد.20 سال پیش نرگس همسر فتحی به دلیل ریزش بهمن ، به اجبار چند روزی را در کوهستان همراه با دو سرباز سپری کرده و این موضوع باعث شده تا اهالی روستا تهمت های ناروایی به او نسبت دهند.فتحی که تحمل تهمت زنی های مردم را نداشت , پس از به آتش کشیدن مزارع روستائیان همسر خود را ترک کرده و از روستا می رود.اکنون پس از این مدت طولانی و در حالی که نشانه های مرگ را لمس کرده به روستا باز می گردد تا از مردم و نرگس حلالیت بطلبد.شیخ علی محمد( محسن تنابنده)روحانی و رحمت (احمد مهرانفر ) گورکن روستا به او خبر می دهند که نرگس سال هاست در بالا ترین نقطه کوه ، جایی که کمتر انسانی تاب و توان رفتن به آنجا را دارد ، به تنهایی زندگی می کند. فتحی از آنها می خواهد تا او را برای یافتن همسرش و همچنین حلالیت طلبیدن از اهالی روستا کمک کنند.شیخ علی محمد تلاش فراوانی می کند تا مردم را راضی سازد که از گناه او درگذرند. اما اغلب مردم رضایت خود را منوط به بخشش نرگس می کنند.به اصرار فتحی ، شیخ علی محمد و رحمت همراه با بهیار روستا او را در سفری اودیسه وار همراهی می کنند تا نرگس را بیابند.در نهایت و با تحمل مشقت های فراوان ، فتحی به قله کوه و کلبه نرگس می رسد.اما فتحی روی دیدار با نرگس را ندارد و پس از طواف به دور خانه او از سرما جان می سپارد.در پایان نرگس بر بالای جسد فتحی حاضر شده و با انگشت زدن بر روی کفنش ، او را می بخشد.

فیلمنامه " استشهادی برای خدا" بر اساس طرحی از محمود آیدن و توسط علیرضا امینی و محسن تنابنده نگاشته شده است.آیدن را به عنوان متخصص ارائه ایده های ساده و چند خطی می شناسیم که معمولا به فیلم هایی قابل تامل اما ضد قصه منجر شده اند. از این منظر " استشهادی برای خدا" را می توان در رده فیلم هایی قرار داد که چندان روی فیلمنامه و شیوه های کلاسیک روایتی تکیه نمی کنند و در روند گسترش پیرنگ روایتی فیلم ، چندان وابسته به زیر و بم های دراماتیک نیستند.در این گونه فیلم ها شکل گیری موقعیت های خاص در لحظه ، شخصیت پردازی و عوامل حاشیه ای چون موسیقی متن ، فضا سازی و تدوین است که به موتور محرکه و پیش برنده روایت تبدیل می شود.در واقع به صراحت می توان گفت که " استشهادی برای خدا" فیلمِ فیلمنامه نیست و می توان آن را فیلمی مبتنی بر موقعیت های ویژه روایتی ارزیابی کرد.

جانمایه فیلم "استشهادی برای خدا" بر پایه روایتی مشهور بنا نهاده شده که بر اساس آن ، اگر چهل مومن بر خوبی فردی گواهی دهند، او پس از مرگ رستگار خواهد شد.این ایده ساده و روشن تنها با قرار گرفتن در فضای خاص فیلم است که به نتیجه ای مطلوب می رسد. برف و سرما در این فیلم، حکم عنصری دراماتیک را پیدا کرده و نه تنها برخی خلاء های درام فیلمنامه را پوشش می دهند ، که با فضا سازی ویژه خود بار روایت را به پیش می برند.در واقع شخصیت های فیلم به ویژه فتحی به عنوان محور اصلی داستان با قرار گرفتن در شرایطی دشوار و جانکاه ، هم به اصل خود نزدیک تر می شوند و هم با ریاضتی که می کشند به سوی تطهیر و پالوده شدن از ناپاکی ها رهسپار می شوند.موضوع اصلی حلالیت طلبیدن هم که به عنوان جوهر اصلی روایت مطرح می شود با قرار گیری در فضای سرد و برفی روستا و کوهستان است که مفهومی روشن می یابد.این ریاضت کشی به پاکی از گناهان و در نهایت به رستگاری شخصیت فتحی و حتی همراهان نیمه راه او می انجامد.

موقعیت دراماتیک فیلم به واسطه حضور در منطقه ای کوهستانی و با سرمایی کشنده شکل می گیرد. در حقیقت تنها یک موقعیت سرشار از تعلیق – یعنی رویارویی فتحی با همسرش پس از 20 سال و حلالیت طلبیدن از او – فیلم را به جلو می راند.موقعیتی پر تعلیق که در واقع با رخ ندادن و بر آورده نساختن انتظار ایجاد شده در تماشاگر ، خود موقعیتی دراماتیک می آفریند. فتحی با سفر به سمت کلبه نرگس در بدترین شرایط آب و هوایی و با طی طریقی دشوار و جانفرسا ، در واقع خواسته یا ناخواسته پای در راه سیر وسلوکی معنوی می گذارد و در خلال این سفر پر مشقت، به تطهیر و تزکیه روحی دست می یابد.عدم نمایش چهره نرگس که از آغاز فیلم ، تماشاگر در انتظار دیدن چهره او و رویارویی با همسر بی وفایش می ماند نیز، در این میان به تاثیر گذاری چنین موقعیتی یاری فراوان رسانده است.پایان بندی جذاب و هوشمندانه فیلم ، با همین تمهید یاد شده در بالا و شکل نگرفتن رویارویی مستقیم و عقیم گذاردن انتظار ایجاد شده در ذهن تماشاگر ، به این تاثیر گذاری ذهنی و احساسی کمک می کند.

همان گونه که اشاره کردم ، "استشهادی برای خدا" فیلمی دراماتیک به مفهوم کلاسیک و متکی بر عناصر روایت فیلمنامه ای نیست . پس این کاستی باید به روشی دیگر و با بهره گیری از عناصر جانبی صورت می پذیرفت.در این فیلم عنصر موسیقی به کمک روایت آمده و با ایجاد حجم سنگینی از موسیقی توصیفی و همراهی کننده موقعیت ها ، بار عظیمی از روایت و گسترش پیرنگ داستانی را بر دوش می کشد.صرف نظر از قطعات انتخابی فیلم که از موسیقی متن فیلم هایس سینمای جهان برگرفته شده،قطعات ساخته و تنظیم شده توسط بهنام ابطحی نیز نقشی پر رنگ دارند.به واسطه کم حشو و زوائد بودن پیرنگ اصلی داستانی ، موسیقی بخش عمده ای از عملکرد انتقال احساس نما ها و موقعیت های فیلم به مخاطب را بر عهده گرفته است. تا جایی که به نظر می رسد "استشهادی بر ای خدا" بیش از حد لزوم از این عنصر حاشیه ای بهره گرفته است و گه گاه ، حضور پر رنگ و پرحجم موسیقی متن آزارنده به نظر می رسد.اما به هر حال و با در نظر گرفتن نواقص موجود در بخش روایت فیلمنامه ، شاید بتوان استفاده از این موسیقی سنگین و حجیم را موردی اجتناب ناپذیر دانست.

صرف نظر از عنصر بیرونی موسیقی ، فیلمنامه تمهیدات و عناصری درونی را نیز برای جبران کاستی های پیرنگ روایی مد نظر قرار داده است.مهم ترین عنصر درونی فیلمنامه " استشهادی برای خدا" به منظور جبران کمبود های دراماتیک را می توان در شخصیت پردازی پر وپیمان فیلم ، چه در مورد شخصیت اصلی و چه در مورد شخصیت های فرعی قصه دانست.وجهی که بی شک در صورت نادیده گرفته شدن می توانست با توجه به کندی ریتم و تخت بودن تصاویر ، فیلم را به اثری غیر قابل تحمل بدل کند. گزینش بازیگری با ویژگی های فیزیکی جمشید هاشم پور و نمایش شکنندگی و اضمحلال جسمی و روحی مردی با اندام و قامت در میان سرما و برف وبوران منطقه ، رویکردی اقناع کننده برای حلالیت طلبی و پویش شخصیت فتحی به سوی تطهیر روحی و رستگاری را رقم زده است.

شخصیت کم حرف ، افسرده و درونگرای فتحی بستری مناسب برای پذیرش کنش های او در بازگشت به روستا و رابطه اش با شخصیت هایی که با آنان رودر رو می شود فراهم آورده است.او به ندرت بیش از یک جمله بر زبان می آورد و همه گاه می کوشد از پاسخ به پرسش های پر شمار رحمت و شیخ علی محمد بگریزد.چهره مصمم و در عین حال درد مند ونادم هاشم پور در پردازش این شخصیت بسیار به کار آمده است.از سوی دیگر می توان شخصیت به غایت پرورده و سنجیده شیخ علی محمد را کامل ترین و بهترین شخصیت فیلمنامه " استشهادی برای خدا" دانست.تا جایی که با پوزش از بازیگر خوش قریحه ای چون محسن تنابنده ، گزینش این نقش و نقش آفرین آن به عنوان برنده سیمرغ بلورین بازیگر نقش مکمل مرد در جشنواره بیست و ششم فجر را ، بیش از توان بازیگری می توان مرهون شخصیت پردازی سرشار از جزئیات شیخ علی محمد دانست که این هم بر توانایی های تنابنده در مقام فیلمنامه نویس صحه می گذارد.شخصیت شیخ علی محمد در سینمای سالیان اخیر ایران یک روحانی کلاسیک به شمار نمی رود.شخصیت پردازی او ، لهجه مشهدی اش ، ساده دلی و همراهی اش و مقابله های کلامی طنز آلودش با شخصیت رحمت و گریز دائمی از وسوسه موعظه و نصیحت نسبت به فتحی و دیگران  و در عین حال تاکید بر رعایت حرمت او از سوی روستائیان ، جلوه ای تازه از پردازش شخصیت کاراکتر های روحانی در سینمای ایران بخشیده است

علاوه بر او باید به شخصیت رحمت ، تنها جوان ساکن روستا و روحیه منحصر به فردی که دارد، با بازی درخشان احمد مهرانفر اشاره کرد.رحمت جوانی خام با ویژگی های شخصیتی و روحی تمام عیار روستایی است. زیاد حرف می زند، بیش از حد کنجکاو است  و به رغم احترامی که برای شیخ علی محمد و فتحی قائل است، دائم به کلنجار با آنها به خصوص با شیخ علی محمد می پردازد.موضوع عشق نامتعارفش به بهیار جوان منطقه و دخالت کودکانه در امور شخصی او هم بخشی دیگر از این شخصین چند وجهی و با ظرافت پرورده شده را به نمایش می گذارد.بی تردید بخشی از پیش برد روایت میان مایه فیلم "استشهادی برای خدا" در مجادله های کلامی او و شیخ علی محمد نهفته است.بسیاری از اطلاعات ضروری نهفته در متن فیلمنامه از زبان او و روایت های منحصر به فردش از موضوعات گوناگون به مخاطب ارائه می شود.

در نقطه مقابل از شخصیت بهیار منطقه چیز زیادی نمی دانیم و حتی در لحظه های همگام شدن با او ، نکته خاصی از درونیاتش درک و دریافت نمی کنیم.شخصیت او در هاله ای از ابهام فرو رفته تا عشق رحمت به او هم با پرسش های فراوانی روبرو شود و این نیز از نکات جذاب فیلمنامه است.در آخر نیز باید به تمهید هوشمندانه فیلمنامه و فیلم در عدم نمایش چهره ندگس اشاره کرد، که به این ترتیب تصویر اثیری و وهم آلود این شخصیت ، در روند پردازش شخصیت فتحی و انگیزه هایش از طلب آمرزش پس از سال ها بسیار به کار آمده است.

منتشر شده در ماهنامه فیلم نگار-شماره ۸۷- دی ماه ۸۸



ارسال در تاريخ جمعه هجدهم دی 1388 توسط مازیار فکری ارشاد

اسلایدر

دانلود فیلم